PUTING ROSAS
AKDA NI CHRISTIAN CLARENCE P. FALCULAN
Para kang isang batang musmus.
Pilit hinahanap ang kaliwanagan.
Na kung saan hinahanap ang katahimikan.
Dahil ika'y na sa isang madilim na parte ng daigdig.
Pinipilit idilat ang mga matang hindi na ninanais pang pumikit.
Sapagkat doon ay may naglalarong demonyong pilit kang dinadala sa impyernong kalangitan.
Ang pagpupumiglas ng mga kamay.
Ang mga sigaw nang paghingi ng awa ay patuloy ang alingawngaw.
Samantala ang ngisi niyang hudas ay maningning na nakatingin.
Sa mga labi nyang hayop sa laman.
Lubha syang malakas.
Damang dama mo ang hapdi na pumapatay sa iyong ulirat nang ipasok niya sa iyo ang laman sa pagitan ng kanyang mga hita.
Batid mo na ang batik na ang dati ay puting rosas.
Marahas nang napigtal ang rosas na iyong matagal iningatan.
Tanging ang pulang mantsa na lamang ang naiwan sa blangkong espasyo sa iyong tabi.
Bilanggo ang luha sa iyong mga mata.
Batid mo na ang iyong karumihan
At sa pagitan ng araw at ng bwan.
Ay may Ikaw na ibig nang mamatay.
Saturday, May 2, 2020
GAPOS
GAPOS
AKDA NI CHRISTIAN CLARENCE P. FALCULAN
Ayoko sanang kumawala
Kumwala sa pagkakagapos
Pagkakagapos sa binatawang mong mga kataga
Mga kataga na tumaga
Tumaga at nag iwan ng marka
Marka na nakaukit na at hindi mabura.
Di mabura dahil pangalan mo ay nakaukit na.
Paanu, di ko alam paanu nga ba?
Paanu nga ba ang kumawala sa pagkakagapos ko sa iyo.
Nagpupumiglas ngunit ayaw kumalas ng mga gapos sa katagang aking pinanghawakan. Pinanghawakan at pilit na pinaniniwalaan na hanggang sa huli tayo nga.
Tadhanang mapagbiro
Kelan ako sasaya at tatawa sa iyong madramang biro
Ako'y patuloy na magpapanggap
Mapapanggap sa mga ngiti
Mapapanggap na masaya kahit akoy durog na durog na
Kahit akoy walang wala na
Kahit akoy nahihirapan na
Kahit akoy di mo man lng makita
Di man lang makita aking halaga
Oo nga naman sino ba naman kasi ako para pahalagahan??
Isa lang naman akong hamak na nagmamahal sa iyo ng lubusan.
Lubusan na nagmahal
Kayat lubusan din kung masaktan
Kelan ba tama ang pagmamahal sa iyo?
Kelan ba tama ang mahalin ka?
Kelan ba?
Mahal nga natin ang isa't-isa
Kaso di na pwede pala
Dahil nadurog kana
Nadurog ka di dahil saakin kundi sa minahal mong iba
Noong panahong akala mo kinalimutan na kita.
Paanu ko makakalimutan isang tulad mong nagpaliwanag uli ng mga ngiti ko na humimlay ng matagal na panahon?
Siguro nga hindi pa panahon.
Pero sana
Siguro nga
Balang araw
Ikaw at ako
Ay magiging TAYO na.
AKDA NI CHRISTIAN CLARENCE P. FALCULAN
Ayoko sanang kumawala
Kumwala sa pagkakagapos
Pagkakagapos sa binatawang mong mga kataga
Mga kataga na tumaga
Tumaga at nag iwan ng marka
Marka na nakaukit na at hindi mabura.
Di mabura dahil pangalan mo ay nakaukit na.
Paanu, di ko alam paanu nga ba?
Paanu nga ba ang kumawala sa pagkakagapos ko sa iyo.
Nagpupumiglas ngunit ayaw kumalas ng mga gapos sa katagang aking pinanghawakan. Pinanghawakan at pilit na pinaniniwalaan na hanggang sa huli tayo nga.
Tadhanang mapagbiro
Kelan ako sasaya at tatawa sa iyong madramang biro
Ako'y patuloy na magpapanggap
Mapapanggap sa mga ngiti
Mapapanggap na masaya kahit akoy durog na durog na
Kahit akoy walang wala na
Kahit akoy nahihirapan na
Kahit akoy di mo man lng makita
Di man lang makita aking halaga
Oo nga naman sino ba naman kasi ako para pahalagahan??
Isa lang naman akong hamak na nagmamahal sa iyo ng lubusan.
Lubusan na nagmahal
Kayat lubusan din kung masaktan
Kelan ba tama ang pagmamahal sa iyo?
Kelan ba tama ang mahalin ka?
Kelan ba?
Mahal nga natin ang isa't-isa
Kaso di na pwede pala
Dahil nadurog kana
Nadurog ka di dahil saakin kundi sa minahal mong iba
Noong panahong akala mo kinalimutan na kita.
Paanu ko makakalimutan isang tulad mong nagpaliwanag uli ng mga ngiti ko na humimlay ng matagal na panahon?
Siguro nga hindi pa panahon.
Pero sana
Siguro nga
Balang araw
Ikaw at ako
Ay magiging TAYO na.
SALOOBIN
SALOOBIN
AKDA NI CHRISTIAN CLARENCE P. FALCULAN
Ano bang pakiramdam ng nahulog ka?
Yung pakiramdam na sinalo ka nya pansamantala,
Yung pakiramdam na parang kayo na,
Yung pakiramdam na parang may pagasa, pakiramdam mo lang pala.
Masasabi mo bang di ka sa kanya mahalaga?
Kung ang kanyang ngiti sayo lang naging masaya,
Masasabi mo bang balewala ka sa kanya?
Kung ang pagtingin nya sayo di ka nagdududa, pagpapakita lang ba?
Napakahirap maghusga, kung lalo na medyo malabo
Kumbaga sa distansya, malapit na pero medyo malayo
Takot kang isugal, na parang isip moy matatalo siguro,
Takot kang magmahal, kung ipaglalaban mo di mananalo sigurado
Ngunit pano? Nakakalito,
Parang kang produkto, kapag tinaasan ng presyo, pagnagmahal, walang bibili sayo.
Kaya napagdesisyonan, na wag nalang ipaalam
Ang mga nangyayari ay hahayaan nalang
Ngunit meron paring inaabangan, Na sanay minsan,
Ganap nang manatili yung paminsan minsan
Dahil...
Pusoy ayaw masaktan, takot na baka mabasag
Natatapang tapangan, ngunit laging naduduwag
Papano kung walang sasalo, habang nalalaglag
Para sa mimahal ko, na di nahahabag
Sana’y lumayo nalang, nang katotohanan ay matanggap
Sana’y aking nalalaman, kung ikaw bay mapagpanggap
Sana’y wala ka nang di nalulumbay,
Nang Sana’y di nalang ako nasanay,
Kasi hinahanap hanap pa kita,
Buti sana kung di kita madalas magkita.
Tulad parin ako nong una, Umaasa,
Mga iniwan mong alalala
Andito pa nagmamarka,
Papano ko mabubura
Sanay makalaya,
Sanay di nagkaakbay, Sanay di nalang humigpit ang kapit ng iyong mga kamay
Sanay di ako nasanay, Nang sanay di ako nalulumbay.
AKDA NI CHRISTIAN CLARENCE P. FALCULAN
Ano bang pakiramdam ng nahulog ka?
Yung pakiramdam na sinalo ka nya pansamantala,
Yung pakiramdam na parang kayo na,
Yung pakiramdam na parang may pagasa, pakiramdam mo lang pala.
Masasabi mo bang di ka sa kanya mahalaga?
Kung ang kanyang ngiti sayo lang naging masaya,
Masasabi mo bang balewala ka sa kanya?
Kung ang pagtingin nya sayo di ka nagdududa, pagpapakita lang ba?
Napakahirap maghusga, kung lalo na medyo malabo
Kumbaga sa distansya, malapit na pero medyo malayo
Takot kang isugal, na parang isip moy matatalo siguro,
Takot kang magmahal, kung ipaglalaban mo di mananalo sigurado
Ngunit pano? Nakakalito,
Parang kang produkto, kapag tinaasan ng presyo, pagnagmahal, walang bibili sayo.
Kaya napagdesisyonan, na wag nalang ipaalam
Ang mga nangyayari ay hahayaan nalang
Ngunit meron paring inaabangan, Na sanay minsan,
Ganap nang manatili yung paminsan minsan
Dahil...
Pusoy ayaw masaktan, takot na baka mabasag
Natatapang tapangan, ngunit laging naduduwag
Papano kung walang sasalo, habang nalalaglag
Para sa mimahal ko, na di nahahabag
Sana’y lumayo nalang, nang katotohanan ay matanggap
Sana’y aking nalalaman, kung ikaw bay mapagpanggap
Sana’y wala ka nang di nalulumbay,
Nang Sana’y di nalang ako nasanay,
Kasi hinahanap hanap pa kita,
Buti sana kung di kita madalas magkita.
Tulad parin ako nong una, Umaasa,
Mga iniwan mong alalala
Andito pa nagmamarka,
Papano ko mabubura
Sanay makalaya,
Sanay di nagkaakbay, Sanay di nalang humigpit ang kapit ng iyong mga kamay
Sanay di ako nasanay, Nang sanay di ako nalulumbay.
Saturday, February 22, 2020
Politika ng Wika, Wika ng Politika ni Randolf S. David
Politika ng Wika, Wika ng Politika
ni Randolf S. David
Malugod ko pong ipinaaabot ang aking pagbati at pakikiisa sa inyo sa okasyong ito ng Unang Pambansang Kongreso ng Sanggunian ng mga Unibersidad at Kolehiyo sa Filipino (o SANGFIL).
Bawat isa sa mga layuning nais isulong ng SANGFIL–ang pagpapalaganap sa Filipino bilang wikang panturo, bilang opisyal na wikang pantalastasan, at wikang pangkabuhayan, at bilang midyum sa agham, teknolohiya, kalakalan at industriya–ay itinuturing kong mga layunin ko rin. Nakahanda akong kumilos na kasama ninyo upang makamit ang mga layuning ito lalo na sa madaling panahon.
Gayunman, kung ano ang pinakamabisang paraan para higit tayong makalapit sa ating mga mithiin ay bagay na hindi ko pa ganap na napag-isipan. Ako’y nababahala na baka wala akong maibahagi ngayong hapon na makapaglilinaw sa ganitong praktikal na problema.
Pikit-mata kong tinanggap ang imbitasyong ito sapagkat naakit ako sa pamagat ng ating kumperensiya: Politika ng Wika, Wika ng Politika. Akala ko alam ko na ang kahulugan ng mga katagang ito, hanggang sa mapag-isipan kong mabuti. Ngayon, nagsisisi ako kung bakit ako pumasok sa masalimuot na lunggang ito. Pero, bahala na.
Politika ng Wika
Kailanma’y hindi naging neutral o inosenteng larangan ang wika. Ang komunikasyon, ayon sa mga pilosopo ng Frankfurt School, ay isang larangan ng dominasyon. Ang wika ay nagsisilbing instrumento ng pagkontrol sa kamay ng mga makapangyarihan, at instrumento naman ng pakikibagay o pag-iwas at pagtutol sa parte ng mga biktima ng kapangyarihan. Hindi nakapagtataka, kung ganoon, na pagkatapos na pagkatapos ng tagisang militar, ang laging kasunod ay ang tagisan ng mga wika. Katunayan, ang mas mahabang proseso ng pagpapaamo ay nagaganap sa larangan ng wika. Masdan, halimbawa, kung paano ginamit ng mga Kastila ang ating mga katutubong wika bilang sisidlan ng kanilang mga pinakaunang isinaling mensahe. Masdan rin kung paano hinuli ng mga Amerikano ang ating diwa’t kamalayan sa pamamagitan ng pagkalat ng Ingles. At ganoon din ang mga Hapon, Bagama’t ngayon pa lamang lumilinaw ang papel ng wika sa kanilang pangkalahatang estratehiya para sakupin ang buong Silangang Asya noong dekada kuwarenta. Ayon sa isang masteral thesis na isinulat ni Yolanda Alfaro-Tsuda para sa UP, hindi pa man nagsisimula ang giyera ay nakapagsagawa na ang mga Hapon ng malalim na pagsusuri sa ating pangunahing wika upang mula rito’y mabalangkas nila ang isang patakaran para sa mabisang pagtumba sa Ingles bilang dominanteng wika sa Pilipinas.
Ang politika ng wika ay isang perspektiba na sumusuri sa mga epekto sa wika ng tagisan ng kapangyarihan. Angkop na angkop ang ganitong perspektiba sa pag-unawa ng patakaran ng wika sa sitwasyong kolonyal. Ipinakikita nito, halimbawa, ang malalalalim na motibong politikal na nakakubli sa mga pinaka-inosenteng desisyon tungkol sa mga patakarang pangwika. Na ang mga ito’y hindi lamang simpleng pagsunod sa lohika ng mabisang komunikasyon, kundi manipestasyon ng isang malawak na estratehiya ng paglupig o dominasyon..
Marami nang pag-aaral ang naisulat ayon sa pananaw na ito. At marahil kalabisan nang ulitin ang mga ito sa pagkakataong ito. Mas gusto kong bigyang pansin ang mga kahulugang ipinahihiwatig ng mga salitang “Wika ng Politika”, ang kabilang pisngi ng ating tema.
Wika ng Politika
Sa aking palagay, higit pa sa kumbensiyonal na pakahulugan sa politika bilang eleksiyon o rebolusyon ang tinutukoy dito. Mas malawak ang kahulugan ng politika bilang isang larangan ng buhay. Saanman may pagpupunyagi o pagkilos na makalikha ng epekto, doon ay may “will to power” o pagkukusang makapangyari. Ito’y larangan ng politika. Sa madaling salita, hindi kailangang magkaroon ng hayagang paniniil para masabi nating ito’y politikal. Kadalasan, ang epekto ng kapangyarihan ay eksklusyon o pagbaon sa limot. Hindi kailangan na laging may tiyak na awtor na nagplano ng estratehiya ng paglupig para masabi nating ito’y politikal. Kadalasan, ang mga pangyayari’y hindi sinasadya, o produkto lamang ng mahabang serye ng mga pangyayaring walang iisang may akda.
Sa aking palagay ang sitwasyong pangwika sa ating lipunan sa kasalukuyan ay maaari nating tingnan mula sa ganitong punto de bista. Bagama’t hindi maitatanggi na nagkaroon, ng sistematikong programa para, mangibabaw at palaganapin ang wikang Ingles sa ating lipunan, hindi ito ganap na ipinaliliwanag kung bakit nabusabos nang ganyan ang ating sariling mga wika, at kung bakit nahihirapang maigpawan ng Filipino ang mga sagka sa pag-unlad nito. Larangan pa rin ito ng politika, subalit mabibigo tayo marahil kung ang ating hahanapin ay isang indibidwal, grupo, o uri na may pakana sa lahat ng ito. At marahil, kung nais nating mabago ang sitwasyon sa isang mapagpasiyang paraan, ang hinahanap natin ay higit pa sa isang bagong opisyal na patakarang pangwika kundi isang bagong praktis na ginagabayan ng isang malakas na hangaring makapangyari. Upang ganap na maunawaan ang aking sinasabi, hayaan niyong banggitin ko ang aking karanasan sa telebisyon.
Taliwas sa inaakala ng marami, hindi po ako pumasok sa telebisyon at nangahas na gumamit ng wikang Filipino bilang midyum ng seryosong talastasan upang kusang tumulong sa pagpapalaganap o pagpapayaman sa ating pambansang wika. Isang masuwerteng aksidente lamang po ang aking paggamit ng Filipino sa aking programa.
Wala sa aking plano o pinirmahang kontrata na maging kampeon ng paggamit ng Filipino sa mass media. Katunayan, ang pamagat ng aking programa, hanggang ngayon, ay sa wikang Ingles. Truth Forum noong una, Public Forum ngayon. Kung alam ko lang mula sa umpisa na magiging talk show pala ito sa wikang Filipino, hindi siguro ako pumayag maging host ng programang ito, at wala sana ako sa harap ninyo bilang isang masugid na tagapagtaguyod ng wikang Filipino. Totoo nga nakung minsan, ang isang maliit na hakbang sa buhay natin ay nagbubukas para sa atin ng isang buong larangang hindi natin inaasahan. Mahirap sabihin kung minsan kung tayo nga ba ang may akda ng ating pagkilos, o tayo lamang ang epekto ng iba’t ibang pagkilos o nagkasunod-sunod, mga pagkilos na walang iisang intensiyon.
Halos buong buhay ko bilang isang estudyante at bilang propesor ay aking inilaan sa pagbabasa, pagsusulat at pagsasalita sa wikang Ingles. Sapul sa pagkabata, ang wika ng aming pamilya ay Kapampangan. Nakakaintindi kami ng Tagalog, nagbabasa kami ng komiks sa Tagalog, nanonood ng pelikulang Tagalog, at nakikinig sa programang Tagalog sa radyo. Subali’t Kapampangan ang salitang gamit namin, hindi Tagalog at lalong hindi Ingles. Ang Ingles ay pang-declamation lamang, pang-displey kumbaga, isang bandera ng iyong pagka-edukado. At ang Tagalog ang wikang ginagamit sa mga love letter.
Kailanma’y hindi ko pinroblema ang alinman sa ating mga wika; ang sadyang pinroblema ko ay ang wikang Ingles–sapagkat wari’y napakahirap i-master ito, at iilan lang ang may talentong humawak sa wikang ito. Lumaki ako sa paniniwala na ang Ingles ang wika ng mga edukado, ng mayayaman, ng makapangyarihan at ng mga respetado sa mataas na lipunan. At sino ang ayaw maging bahagi ng mga hanay na iyon?
Sa probinsiya, kung saan ako nag-elementarya at naghay-iskul, nahilig ako sa pagbabasa ng mga komiks at mga magasing tulad ng Liwayway at Bulaklak. Wala itong kinalaman sa pagiging makabansa o pagka-Filipino sapagkat hindi ko natatandaan na ito’y naging isang punto ng pagpapasiya para sa akin. Bahagi lang talaga ng aking mundo sa pang-araw-araw.
Ang sabi ko nga, ang talagang pinagsadyaan ko ay ang wikang Ingles. Nagbasa ako ng maraming libro sa Ingles upang matutunan ang lengguwaheng ito; pangalawa na lamang siguro ang anumang kasiyahang maidudulot ng aking pagbabasa. Pag-aaral para sa akin ang pagbabasa ng Ingles, hindi bahagi ng aliw o pamamahinga.
Sa kabilang banda, ang Kapampangan sa akin ay wikang sinasalita lamang o midyum ng pang-araw-araw na komunikasyon; hindi binabasa at minsan lamang ginagamit sa sulat. Noong ako’y nag-aaral sa England, madalas akong sulatan ng aking ina kalahati sa Ingles, kalahati sa wikang Kapampangan; pero lahat ng aking mga kapatid ay pawang sa wikang Ingles nakikipag-ugnayan sa akin. Sa palagay ko walang kinalaman ito sa anumang likas na kahinaan ng Kapampangan. Bagkus, resulta ito ng unti-unting paglalaho ng mga babasahin sa wikang ito. Bukod sa mga matatandang sarsuwelista at makata, wala nang masipag na nagsusulat sa Kapampangan kahit noong bata pa ako. Nanatili itong simpleng oral na lengguwahe lamang. Pero bakit hindi Tagalog? Palagay ko ang dahilan ay una kaming tinuruan at natututong magsulat sa wikang Ingles, hindi sa Tagalog.
Kaiba ang naging papel ng Tagalog, na mabilis kumalat dahil sa komiks, pelikula, magasin, at radyo. Ang mundong binuksan nito ang nagbigay ng mga modelo sa mga Filipino sa lahat ng sulok ng kapuluan kung paano umibig, mangarap, at mabuhay. Hindi ipagtataka kung ganoon na hindi lamang sa Pampanga kundi sa maraming lalawigan ng bansa, ang mga love letter ay sa Tagalog isinusulat, hindi sa Ingles o Kapampangan at marahil hindi rin sa Cebuano o Ilokano. Hindi dahil sa kulang sa damdamin ang ating pangrehiyong wika, kundi dahil Tagalog ang nagkataong naitampok ng pang masang kultura. Wala tayong dapat ipagpasalamat sa gobyerno sa pagkakaroon ng ganitong sitwasyon.
Noong ako’y nasa elementarya pa, nariyan na rin ang Ingles noon – sa Reader’s Digest, sa mga pelikula, sa mga textbuk sa eskuwelahan, at sa mga pocketbook. Subali’t hindi pa ito kasing laganap ng Tagalog. Wala ito sa karaniwang pang-abot ng Filipino, kahit high school graduate pa, puwera na lang kung nagtapos ka noong peace time.
Bukod dito, ang wikang Ingles – tulad ng wikang Filipino na pormal na itinuturo bilang asignatura noon – ay wikang hindi natural, o bahagi ng pang-araw-araw na mundo ng karaniwang Filipino.
Nag-iba ang sitwasyong ito para sa akin nang pumasok ako sa UP noong 1961. Sa pamantasan, Tagalog – o marahil ang tinatawag nating Filipino ngayon – ang wika sa dormitoryo. Subali’t marami-rami rin ang mas bihasa sa paggamit ng wikang Ingles kahit sa pang-araw-araw lang. Sa loob ng klase, halos wala nang naririnig na ibang wika kundi Ingles. Ang wikang ito ang masasabi nating humati sa mga probinsiyano at sa mga taga-siyudad. Pawang pelikulang Ingles ang pinag-uusapan sa pamantasan; sa kontekstong ito’y naging bakya ang komiks at pelikulang Tagalog. Mga nobelang Ingles ang pinagpasa-pasahan, hindi Bulaklak at Liwayway. Wala, ni isang subject na itinuturo noon sa katutubong wika. Mga awiting Ingles ang patok, sa loob at sa labas ng pamantasan.
Ang modelo ng makabago at edukadong Filipino ay nilikha mula sa laganap na mga elemento ng Kanluraning sibilisasyon. Ang wikang Ingles ang nagsisilbing pinakamabisang behikulo ng kulturang ito. Sa aking paningin, dito nagsimula ang unti-unting paglubog ng kaluluwang Filipino.
Nagsimula lamang ang pagtutol sa ganitong kalakaran bandang dekada sitenta na. Sa panahong ito, muling natuklasan ang katutubong wika bilang sandata ng pagtutol. Ang pagtutol sa imperyalismong Amerikano ay mas madaling nasakyan nang ito’y naging pagtutol din sa wika ng imperyalista. Sinasadya, may pagkapormal, self-conscious ang paggamit sa wikang Filipino sa panahong ito. Ang katutubong lengguwaheng gamit ang siya na ring pinakadiwa ng mensahe ng paglaya. Pagkatapos ng maraming dekada ng pagkabusabos, noon lang natin inangking muli ang sariling wika bilang mahalagang sagisag ng ating identidad.
Sa isang iglap, ang pinatulog na diwa ng katutubong lengguwahe ay nagising. Ginamit ito bilang sandata sa pakikibaka; puno ng puwersa, galit, at angkop na pananalita. Walang ibang wikang ginamit kundi Filipino para isulat ang ideolohiya ng pagtutol – sa mga dula, awiting makabayan, mga tula, mga manipesto at mga islogan. Sa panahong ito, muling nagsama ang bakya at intelektuwal.
Sapagkat mga kabataan ang nanguna sa muling pagsibol na ito ng wikang katutubo, pinakamalalim ang epekto sa kultura, lalo na sa mga awitin. Hanggang ngayon, patuloy nating inaani ang mga bunga ng pagyabong ng wika sa dekada sitenta – mapapansin ito sa mga awiting rock-protest ng mga banda ng mga kabataang mang-aawit ngayon. Subalit sa ibang larangan, mapapansin din natin na wari’y paatras na naman ang katutubong wika. Ang Ingles, ang wikang tinutulan ng henerasyon ng dekada sitenta, ay tila ganap nang nakabawi, at ngayo’y higit pang malakas at arogante.
Anong mga kaisipan ang nais kong halawin mula sa ganitong karanasan? At ano ang kinalaman nito sa politika ng wika?
Una, ating mapapansin na ang pag-usbong at paglaho, ang pamumukadkad at pagtiklop ng isang wika, ay resulta ng isang masalimuot na proseso. Maraming puwersa ang naglalaro sa larangang ito, subali’t mahirap sabihing may iisang makapangyarihang may akda sa naging kalagayan ng isang wika. Ang isang sitwasyong pangwika ay produkto lamang ng interaksiyon ng marami at iba’t ibang proyekto. Ang ilan dito ay sadyang tumutukoy sa isang patakaran sa wika. Subali’t karamihan ay bahagi lamang ng mga maniobra sa negosyo at politika at hindi tuwirang nakatuon sa pagpapalaganap ng alinmang wika.
Mababangggit ko bilang halimbawa ang sarili kong programang Public Forum sa telebisyon. Ang programang ito’y sadyang sumakay sa alon ng demokratisasyon na humantong sa tinaguriang People Power Revolution sa EDSA. Nang kami’y magsimula sa Channel 13 na bagong sequestered pa lamang noon, talagang layunin namin na gamitin ito na isang forum para mabigyang tinig ang pananaw ng iba’t ibang sektor ng lipunan lalo na ang mga tinatawag nating mga batayang sektor. Ang balak namin ay kalapin na lamang ito sa pamamagitan ng M-O-S interview. Pero ang tunay na diskusyon ay sa studio pa rin, gaya nga ng aking naikuwento, aking ipinalagay na sa wikang Ingles ito gagawin.
Lahat ng public affairs talkshows noon ay sa wikang Ingles lamang ginagawa. Ang Filipino ay ginagamit lamang sa mga movie at celebrity gossip. Ang dahilan nito – ang sabi sa akin – ay sapagkat ang mga talkshows na pang-alas diyes y media ay sadyang para sa middle class at opinion leaders nakatuon. Sila umano ang gising pa sa mga oras na ito, at sila lamang umano ang may interes na makinig sa tipo ng mga isyung pinagtatalunan. Sa kabilang banda naman daw, ang public affairs radio mula sa madaling araw – habang tulog pa ang middle class at elite – hanggang sa pagpasok sa trabaho ay sadyang laan lamang para sa masa.
Mahirap baguhin ang ganitong mga tradisyon sa telebisyon. Kaya natural lamang na sumunod kami sa ganitong kalakaran. Bukod dito, talagang mababa ang aking kakayahang gumamit ng Filipino. Walang kuwestiyon na Ingles ang dapat naming gamiting wika sa Public Forum.
Datapwa’t nangyari ito sa unang palabas lamang noong Nobyembre 1986. Sa aming unang pagtatanghal na iyon na ayaw ko nang maulit, lumabas akong isang malaking tanga. Panauhin ko noon si Kumander Dante na kalalabas pa lamang sa bilangguan. Sa bawat tanong ko sa kanya sa Ingles, wala siyang pangingiming sumagot sa Filipino. Bagama’t Kapampangan siyang katulad ko, magaan at magandang pakinggan ang kanyang Filipino. Lubha akong napahiya sapagkat nakita ko’t nadama ang malaking kahangalan ng pagpipilit magsalita ng Ingles gayong ang kausap mo ay kapwa Filipino at ang pinag-uusapan ninyo ay mga isyung Filipino at ang mga nakikinig ay pawang mga Filipino.
Sa madaling salita, ang aking proyekto sa simula’t simula ay ang demokratisasyon lamang ng telebisyon sa pamamagitan ng pagbibigay puwang at tinig sa karaniwang Filipino. Hindi ko kaagad naisip na kung gusto mong marinig ang nais sabihin ng isang Filipino, ang una mong dapat gawin ay igalang ang kanyang wika at hayaan mo siyang mangusap sa tanging wikang kanyang ginagamit sa pang-araw-araw. Aking natuklasan na kapag pinuwersa mo ang karaniwang mamamayan na makipagtalastasan sa isang wikang dayuhan na bagama’t naiintindihan niya’y hindi naman siya nasasalita, lalabas siyang mangmang o walang nalalaman. Subalit kapag ibinalik mo sa karaniwang mamamayan ang kanyang sariling wika, kahit pa diputado o pangulo ay handa siyang makipagtalo. Dito sa parehas na larangang ito ng katutubong wika, liyamado pa siya, sapagkat iyong mga opisyal ng gobyerno at teknokrat na nakalimot na sa sariling wika ang siya ngayong lalabas na uutal-utal at tanga. Akin ding natuklasan na walang matayog, mahirap, o abstraktong kaisipan na hindi maaaring ihayag sa sariling wika. Sa katunayan, nang matuklasan kong muli ang sigla ng ating wika, pinagsikapan ko ring hanapin ang likas na musika nito. At hindi ako nabigo. Ako mismo’y namamangha sa mga kahulugang iniaalay ng ating wika sa sinumang may tiyagang maghanap.
Depende sa reglamento ng laro, kung ganon, ang wika ay kagyat na nagpapalakas o nagpapahina. Kung paano sa telebisyon, ganoon din sa iba pang larangan ng lipunan.
Kapag ang lengguwahe ng ating mga batas at ng paglilitis ay wikang dayuhan, ang gumagamit ng wikang katutubo’y dehado kaagad. Ang kanyang minimithing katarungan ay nakasalalay sa kapritso ng pagsasalin. Isang dating estudyante ko ang kasalukuyang nagsasagawa ng isang pag-aaral tungkol sa sitwasyon ng mga Filipino sa Japan at Amerika na kailangang humarap sa korte. Nais niyang makita kung paanong nasasagasaan ang katarungan dahil sa pagsasalin ng mga court-appointed interpreter. Ang sabi ko sa kaniya ay hindi na niya kailangan pang lumayo sapagkat maski dito sa Pilipinas ay araw-araw nagaganap ang katawa-tawang sitwasyon ng pagsasalin ng mga testimonya ng mga saksi mula sa wikang Filipino patungo sa Ingles. Mga dayuhan sa sariling bansa!
Kung sabagay, bakit natin ipagtataka ito gayong mismong mga pangulo ng ating bansa’y sa wikang dayuhan nag-uulat sa bayan tuwing pagbukas ng Kongreso. Para na rin nilang sinasabing ang karaniwang mamamayan ay hindi kasali sa bayan. Ito’y pagpapakita lamang na ang sadyang kinakausap ng pangulo at ng matataas na opisyal ng bayan ay yaong iilan lamang na may kakayahang humubog sa kinabukasan ng bayan.
Kapag ang wikang katutubo ay nagagamit lamang kaugnay ng maliliit na bagay na pinag-uusapan, at ang wikang dayuhan ang nakakasanayang gamitin upang ipahayag ang mas mataas na uri ng talastasan – ang wikang katutubo ay nabubusabos habang ang dayuhang wika’y namumukod. Sa kalaunan, ang karamihan ay mag-iisip na nasa wika natin ang depekto, wala sa anupamang patakarang unang ipinairal.
Kapag ang mga iginagalang at mga sikat na intelektuwal ay naririnig at nababasa lamang sa wikang dayuhan at walang ingklinasyon na gumamit ng sariling wika, umaangat sa paningin ang wikang dayuhan, habang bumababa sa estimasyon ang sariling wika. Kung walang magpupunyaging isalin sa katutubong wika ang mahahalagang literatura at produktong intelektuwal ng mga banyagang kultura, iisipin ng marami na may likas na kakapusan ang ating sariling wika, at walang ibang lunas kundi pagsikapang pag-aralan ang wikang dayuhan.
Walang wikang umuunlad kung hindi ito nababasa’t naisusulat. Walang wikang umuunlad kung ito’y hindi sinasanay na maglulan ng mga kaisipang bago sa ibang mga kultura. Kailangang makipag-usap ang ating katutubong wika sa mga wika ng ibang bansa, sa halip na isantabi ito sa muling pag-aakalang hindi na ito angkop sa nagbabagong panahon.
Halos lahat ng mga bansang nakapagpundar sa sariling pambansang wika, isang wikang ginagamit sa negosyo, politika, pagtuturo, batas at gobyerno, kultura, at pang-araw-araw na komunikasyon, ay ang mga bansang nagpatupad ng isang mahigpit na patakarang pangwika sa simula pa lamang ng kanilang pagsasarili bilang isang bansa. Lahat sila’y gumamit ng poder ng estado upang mabigyan ng sapat na pagkakataon at puwang ang napiling pambansang wika na maging bahagi ng karanasan ng bawat mamamayan. Dahil dito, mas may kahandaan silang tumanggap sa hamon ng mga pandaigdigang wika at lagumin ang mga ito sa loob ng kanilang mga sariling wika. Nakakayanan nilang pagsilbihan sila ng mga dayuhang wika, sa halip na sila’y maging alipin ng mga ito.
Subali’t ang isang lipunan na sa simula pa lamang ng kasaysayan nito bilang isang nagsasariling bansa ay nagpatangay na sa dinamismo ng isang pandaigdigang kultura at kabihasnan, ay mahihirapan nang gumamit ng awtoritaryong pamamaraan para magpataw ng isang programang pangwika na hayagang sasalungat sa lohika ng modernisasyon at globalisasyong nakabatay sa Ingles. Mahigpit itong tututulan sa ngalan ng demokrasya’t katarungan. Sa kabilang banda naman, ang isang bilingguwal na patakaran ay nauuwi sa konsuwelo de bobo lamang – kung walang utak na manggagaling mula sa hanay ng mga guro, intelektuwal at mga taong mass media.
Ito ang aking konklusyon: huli na para mangarap tayo ng isang pambansang pamunuang magtatampok sa katutubong wika bilang sagisag ng pagsasarili, at handang itumba ang kaharian ng wikang Ingles sa ating lipunan. Subalit hindi pa huli upang gumising tayo’t magkusa – sa bawat maliit na larangang ating kinikilusan – na ipalutang sa himpapawid ang himig ng ating pambansang wika, nang walang pag-aatubili, pag-aalinlangan o pangingimi. Sa madaling salita, kung gusto nating lumaya ang ating wika, gamitin natin itong sandata – ngayon at sa bawat okasyon.
(Pinagkunan: DALUYAN, Tomo VII: Bilang 1-2 1996)
ni Randolf S. David
Malugod ko pong ipinaaabot ang aking pagbati at pakikiisa sa inyo sa okasyong ito ng Unang Pambansang Kongreso ng Sanggunian ng mga Unibersidad at Kolehiyo sa Filipino (o SANGFIL).
Bawat isa sa mga layuning nais isulong ng SANGFIL–ang pagpapalaganap sa Filipino bilang wikang panturo, bilang opisyal na wikang pantalastasan, at wikang pangkabuhayan, at bilang midyum sa agham, teknolohiya, kalakalan at industriya–ay itinuturing kong mga layunin ko rin. Nakahanda akong kumilos na kasama ninyo upang makamit ang mga layuning ito lalo na sa madaling panahon.
Gayunman, kung ano ang pinakamabisang paraan para higit tayong makalapit sa ating mga mithiin ay bagay na hindi ko pa ganap na napag-isipan. Ako’y nababahala na baka wala akong maibahagi ngayong hapon na makapaglilinaw sa ganitong praktikal na problema.
Pikit-mata kong tinanggap ang imbitasyong ito sapagkat naakit ako sa pamagat ng ating kumperensiya: Politika ng Wika, Wika ng Politika. Akala ko alam ko na ang kahulugan ng mga katagang ito, hanggang sa mapag-isipan kong mabuti. Ngayon, nagsisisi ako kung bakit ako pumasok sa masalimuot na lunggang ito. Pero, bahala na.
Politika ng Wika
Kailanma’y hindi naging neutral o inosenteng larangan ang wika. Ang komunikasyon, ayon sa mga pilosopo ng Frankfurt School, ay isang larangan ng dominasyon. Ang wika ay nagsisilbing instrumento ng pagkontrol sa kamay ng mga makapangyarihan, at instrumento naman ng pakikibagay o pag-iwas at pagtutol sa parte ng mga biktima ng kapangyarihan. Hindi nakapagtataka, kung ganoon, na pagkatapos na pagkatapos ng tagisang militar, ang laging kasunod ay ang tagisan ng mga wika. Katunayan, ang mas mahabang proseso ng pagpapaamo ay nagaganap sa larangan ng wika. Masdan, halimbawa, kung paano ginamit ng mga Kastila ang ating mga katutubong wika bilang sisidlan ng kanilang mga pinakaunang isinaling mensahe. Masdan rin kung paano hinuli ng mga Amerikano ang ating diwa’t kamalayan sa pamamagitan ng pagkalat ng Ingles. At ganoon din ang mga Hapon, Bagama’t ngayon pa lamang lumilinaw ang papel ng wika sa kanilang pangkalahatang estratehiya para sakupin ang buong Silangang Asya noong dekada kuwarenta. Ayon sa isang masteral thesis na isinulat ni Yolanda Alfaro-Tsuda para sa UP, hindi pa man nagsisimula ang giyera ay nakapagsagawa na ang mga Hapon ng malalim na pagsusuri sa ating pangunahing wika upang mula rito’y mabalangkas nila ang isang patakaran para sa mabisang pagtumba sa Ingles bilang dominanteng wika sa Pilipinas.
Ang politika ng wika ay isang perspektiba na sumusuri sa mga epekto sa wika ng tagisan ng kapangyarihan. Angkop na angkop ang ganitong perspektiba sa pag-unawa ng patakaran ng wika sa sitwasyong kolonyal. Ipinakikita nito, halimbawa, ang malalalalim na motibong politikal na nakakubli sa mga pinaka-inosenteng desisyon tungkol sa mga patakarang pangwika. Na ang mga ito’y hindi lamang simpleng pagsunod sa lohika ng mabisang komunikasyon, kundi manipestasyon ng isang malawak na estratehiya ng paglupig o dominasyon..
Marami nang pag-aaral ang naisulat ayon sa pananaw na ito. At marahil kalabisan nang ulitin ang mga ito sa pagkakataong ito. Mas gusto kong bigyang pansin ang mga kahulugang ipinahihiwatig ng mga salitang “Wika ng Politika”, ang kabilang pisngi ng ating tema.
Wika ng Politika
Sa aking palagay, higit pa sa kumbensiyonal na pakahulugan sa politika bilang eleksiyon o rebolusyon ang tinutukoy dito. Mas malawak ang kahulugan ng politika bilang isang larangan ng buhay. Saanman may pagpupunyagi o pagkilos na makalikha ng epekto, doon ay may “will to power” o pagkukusang makapangyari. Ito’y larangan ng politika. Sa madaling salita, hindi kailangang magkaroon ng hayagang paniniil para masabi nating ito’y politikal. Kadalasan, ang epekto ng kapangyarihan ay eksklusyon o pagbaon sa limot. Hindi kailangan na laging may tiyak na awtor na nagplano ng estratehiya ng paglupig para masabi nating ito’y politikal. Kadalasan, ang mga pangyayari’y hindi sinasadya, o produkto lamang ng mahabang serye ng mga pangyayaring walang iisang may akda.
Sa aking palagay ang sitwasyong pangwika sa ating lipunan sa kasalukuyan ay maaari nating tingnan mula sa ganitong punto de bista. Bagama’t hindi maitatanggi na nagkaroon, ng sistematikong programa para, mangibabaw at palaganapin ang wikang Ingles sa ating lipunan, hindi ito ganap na ipinaliliwanag kung bakit nabusabos nang ganyan ang ating sariling mga wika, at kung bakit nahihirapang maigpawan ng Filipino ang mga sagka sa pag-unlad nito. Larangan pa rin ito ng politika, subalit mabibigo tayo marahil kung ang ating hahanapin ay isang indibidwal, grupo, o uri na may pakana sa lahat ng ito. At marahil, kung nais nating mabago ang sitwasyon sa isang mapagpasiyang paraan, ang hinahanap natin ay higit pa sa isang bagong opisyal na patakarang pangwika kundi isang bagong praktis na ginagabayan ng isang malakas na hangaring makapangyari. Upang ganap na maunawaan ang aking sinasabi, hayaan niyong banggitin ko ang aking karanasan sa telebisyon.
Taliwas sa inaakala ng marami, hindi po ako pumasok sa telebisyon at nangahas na gumamit ng wikang Filipino bilang midyum ng seryosong talastasan upang kusang tumulong sa pagpapalaganap o pagpapayaman sa ating pambansang wika. Isang masuwerteng aksidente lamang po ang aking paggamit ng Filipino sa aking programa.
Wala sa aking plano o pinirmahang kontrata na maging kampeon ng paggamit ng Filipino sa mass media. Katunayan, ang pamagat ng aking programa, hanggang ngayon, ay sa wikang Ingles. Truth Forum noong una, Public Forum ngayon. Kung alam ko lang mula sa umpisa na magiging talk show pala ito sa wikang Filipino, hindi siguro ako pumayag maging host ng programang ito, at wala sana ako sa harap ninyo bilang isang masugid na tagapagtaguyod ng wikang Filipino. Totoo nga nakung minsan, ang isang maliit na hakbang sa buhay natin ay nagbubukas para sa atin ng isang buong larangang hindi natin inaasahan. Mahirap sabihin kung minsan kung tayo nga ba ang may akda ng ating pagkilos, o tayo lamang ang epekto ng iba’t ibang pagkilos o nagkasunod-sunod, mga pagkilos na walang iisang intensiyon.
Halos buong buhay ko bilang isang estudyante at bilang propesor ay aking inilaan sa pagbabasa, pagsusulat at pagsasalita sa wikang Ingles. Sapul sa pagkabata, ang wika ng aming pamilya ay Kapampangan. Nakakaintindi kami ng Tagalog, nagbabasa kami ng komiks sa Tagalog, nanonood ng pelikulang Tagalog, at nakikinig sa programang Tagalog sa radyo. Subali’t Kapampangan ang salitang gamit namin, hindi Tagalog at lalong hindi Ingles. Ang Ingles ay pang-declamation lamang, pang-displey kumbaga, isang bandera ng iyong pagka-edukado. At ang Tagalog ang wikang ginagamit sa mga love letter.
Kailanma’y hindi ko pinroblema ang alinman sa ating mga wika; ang sadyang pinroblema ko ay ang wikang Ingles–sapagkat wari’y napakahirap i-master ito, at iilan lang ang may talentong humawak sa wikang ito. Lumaki ako sa paniniwala na ang Ingles ang wika ng mga edukado, ng mayayaman, ng makapangyarihan at ng mga respetado sa mataas na lipunan. At sino ang ayaw maging bahagi ng mga hanay na iyon?
Sa probinsiya, kung saan ako nag-elementarya at naghay-iskul, nahilig ako sa pagbabasa ng mga komiks at mga magasing tulad ng Liwayway at Bulaklak. Wala itong kinalaman sa pagiging makabansa o pagka-Filipino sapagkat hindi ko natatandaan na ito’y naging isang punto ng pagpapasiya para sa akin. Bahagi lang talaga ng aking mundo sa pang-araw-araw.
Ang sabi ko nga, ang talagang pinagsadyaan ko ay ang wikang Ingles. Nagbasa ako ng maraming libro sa Ingles upang matutunan ang lengguwaheng ito; pangalawa na lamang siguro ang anumang kasiyahang maidudulot ng aking pagbabasa. Pag-aaral para sa akin ang pagbabasa ng Ingles, hindi bahagi ng aliw o pamamahinga.
Sa kabilang banda, ang Kapampangan sa akin ay wikang sinasalita lamang o midyum ng pang-araw-araw na komunikasyon; hindi binabasa at minsan lamang ginagamit sa sulat. Noong ako’y nag-aaral sa England, madalas akong sulatan ng aking ina kalahati sa Ingles, kalahati sa wikang Kapampangan; pero lahat ng aking mga kapatid ay pawang sa wikang Ingles nakikipag-ugnayan sa akin. Sa palagay ko walang kinalaman ito sa anumang likas na kahinaan ng Kapampangan. Bagkus, resulta ito ng unti-unting paglalaho ng mga babasahin sa wikang ito. Bukod sa mga matatandang sarsuwelista at makata, wala nang masipag na nagsusulat sa Kapampangan kahit noong bata pa ako. Nanatili itong simpleng oral na lengguwahe lamang. Pero bakit hindi Tagalog? Palagay ko ang dahilan ay una kaming tinuruan at natututong magsulat sa wikang Ingles, hindi sa Tagalog.
Kaiba ang naging papel ng Tagalog, na mabilis kumalat dahil sa komiks, pelikula, magasin, at radyo. Ang mundong binuksan nito ang nagbigay ng mga modelo sa mga Filipino sa lahat ng sulok ng kapuluan kung paano umibig, mangarap, at mabuhay. Hindi ipagtataka kung ganoon na hindi lamang sa Pampanga kundi sa maraming lalawigan ng bansa, ang mga love letter ay sa Tagalog isinusulat, hindi sa Ingles o Kapampangan at marahil hindi rin sa Cebuano o Ilokano. Hindi dahil sa kulang sa damdamin ang ating pangrehiyong wika, kundi dahil Tagalog ang nagkataong naitampok ng pang masang kultura. Wala tayong dapat ipagpasalamat sa gobyerno sa pagkakaroon ng ganitong sitwasyon.
Noong ako’y nasa elementarya pa, nariyan na rin ang Ingles noon – sa Reader’s Digest, sa mga pelikula, sa mga textbuk sa eskuwelahan, at sa mga pocketbook. Subali’t hindi pa ito kasing laganap ng Tagalog. Wala ito sa karaniwang pang-abot ng Filipino, kahit high school graduate pa, puwera na lang kung nagtapos ka noong peace time.
Bukod dito, ang wikang Ingles – tulad ng wikang Filipino na pormal na itinuturo bilang asignatura noon – ay wikang hindi natural, o bahagi ng pang-araw-araw na mundo ng karaniwang Filipino.
Nag-iba ang sitwasyong ito para sa akin nang pumasok ako sa UP noong 1961. Sa pamantasan, Tagalog – o marahil ang tinatawag nating Filipino ngayon – ang wika sa dormitoryo. Subali’t marami-rami rin ang mas bihasa sa paggamit ng wikang Ingles kahit sa pang-araw-araw lang. Sa loob ng klase, halos wala nang naririnig na ibang wika kundi Ingles. Ang wikang ito ang masasabi nating humati sa mga probinsiyano at sa mga taga-siyudad. Pawang pelikulang Ingles ang pinag-uusapan sa pamantasan; sa kontekstong ito’y naging bakya ang komiks at pelikulang Tagalog. Mga nobelang Ingles ang pinagpasa-pasahan, hindi Bulaklak at Liwayway. Wala, ni isang subject na itinuturo noon sa katutubong wika. Mga awiting Ingles ang patok, sa loob at sa labas ng pamantasan.
Ang modelo ng makabago at edukadong Filipino ay nilikha mula sa laganap na mga elemento ng Kanluraning sibilisasyon. Ang wikang Ingles ang nagsisilbing pinakamabisang behikulo ng kulturang ito. Sa aking paningin, dito nagsimula ang unti-unting paglubog ng kaluluwang Filipino.
Nagsimula lamang ang pagtutol sa ganitong kalakaran bandang dekada sitenta na. Sa panahong ito, muling natuklasan ang katutubong wika bilang sandata ng pagtutol. Ang pagtutol sa imperyalismong Amerikano ay mas madaling nasakyan nang ito’y naging pagtutol din sa wika ng imperyalista. Sinasadya, may pagkapormal, self-conscious ang paggamit sa wikang Filipino sa panahong ito. Ang katutubong lengguwaheng gamit ang siya na ring pinakadiwa ng mensahe ng paglaya. Pagkatapos ng maraming dekada ng pagkabusabos, noon lang natin inangking muli ang sariling wika bilang mahalagang sagisag ng ating identidad.
Sa isang iglap, ang pinatulog na diwa ng katutubong lengguwahe ay nagising. Ginamit ito bilang sandata sa pakikibaka; puno ng puwersa, galit, at angkop na pananalita. Walang ibang wikang ginamit kundi Filipino para isulat ang ideolohiya ng pagtutol – sa mga dula, awiting makabayan, mga tula, mga manipesto at mga islogan. Sa panahong ito, muling nagsama ang bakya at intelektuwal.
Sapagkat mga kabataan ang nanguna sa muling pagsibol na ito ng wikang katutubo, pinakamalalim ang epekto sa kultura, lalo na sa mga awitin. Hanggang ngayon, patuloy nating inaani ang mga bunga ng pagyabong ng wika sa dekada sitenta – mapapansin ito sa mga awiting rock-protest ng mga banda ng mga kabataang mang-aawit ngayon. Subalit sa ibang larangan, mapapansin din natin na wari’y paatras na naman ang katutubong wika. Ang Ingles, ang wikang tinutulan ng henerasyon ng dekada sitenta, ay tila ganap nang nakabawi, at ngayo’y higit pang malakas at arogante.
Anong mga kaisipan ang nais kong halawin mula sa ganitong karanasan? At ano ang kinalaman nito sa politika ng wika?
Una, ating mapapansin na ang pag-usbong at paglaho, ang pamumukadkad at pagtiklop ng isang wika, ay resulta ng isang masalimuot na proseso. Maraming puwersa ang naglalaro sa larangang ito, subali’t mahirap sabihing may iisang makapangyarihang may akda sa naging kalagayan ng isang wika. Ang isang sitwasyong pangwika ay produkto lamang ng interaksiyon ng marami at iba’t ibang proyekto. Ang ilan dito ay sadyang tumutukoy sa isang patakaran sa wika. Subali’t karamihan ay bahagi lamang ng mga maniobra sa negosyo at politika at hindi tuwirang nakatuon sa pagpapalaganap ng alinmang wika.
Mababangggit ko bilang halimbawa ang sarili kong programang Public Forum sa telebisyon. Ang programang ito’y sadyang sumakay sa alon ng demokratisasyon na humantong sa tinaguriang People Power Revolution sa EDSA. Nang kami’y magsimula sa Channel 13 na bagong sequestered pa lamang noon, talagang layunin namin na gamitin ito na isang forum para mabigyang tinig ang pananaw ng iba’t ibang sektor ng lipunan lalo na ang mga tinatawag nating mga batayang sektor. Ang balak namin ay kalapin na lamang ito sa pamamagitan ng M-O-S interview. Pero ang tunay na diskusyon ay sa studio pa rin, gaya nga ng aking naikuwento, aking ipinalagay na sa wikang Ingles ito gagawin.
Lahat ng public affairs talkshows noon ay sa wikang Ingles lamang ginagawa. Ang Filipino ay ginagamit lamang sa mga movie at celebrity gossip. Ang dahilan nito – ang sabi sa akin – ay sapagkat ang mga talkshows na pang-alas diyes y media ay sadyang para sa middle class at opinion leaders nakatuon. Sila umano ang gising pa sa mga oras na ito, at sila lamang umano ang may interes na makinig sa tipo ng mga isyung pinagtatalunan. Sa kabilang banda naman daw, ang public affairs radio mula sa madaling araw – habang tulog pa ang middle class at elite – hanggang sa pagpasok sa trabaho ay sadyang laan lamang para sa masa.
Mahirap baguhin ang ganitong mga tradisyon sa telebisyon. Kaya natural lamang na sumunod kami sa ganitong kalakaran. Bukod dito, talagang mababa ang aking kakayahang gumamit ng Filipino. Walang kuwestiyon na Ingles ang dapat naming gamiting wika sa Public Forum.
Datapwa’t nangyari ito sa unang palabas lamang noong Nobyembre 1986. Sa aming unang pagtatanghal na iyon na ayaw ko nang maulit, lumabas akong isang malaking tanga. Panauhin ko noon si Kumander Dante na kalalabas pa lamang sa bilangguan. Sa bawat tanong ko sa kanya sa Ingles, wala siyang pangingiming sumagot sa Filipino. Bagama’t Kapampangan siyang katulad ko, magaan at magandang pakinggan ang kanyang Filipino. Lubha akong napahiya sapagkat nakita ko’t nadama ang malaking kahangalan ng pagpipilit magsalita ng Ingles gayong ang kausap mo ay kapwa Filipino at ang pinag-uusapan ninyo ay mga isyung Filipino at ang mga nakikinig ay pawang mga Filipino.
Sa madaling salita, ang aking proyekto sa simula’t simula ay ang demokratisasyon lamang ng telebisyon sa pamamagitan ng pagbibigay puwang at tinig sa karaniwang Filipino. Hindi ko kaagad naisip na kung gusto mong marinig ang nais sabihin ng isang Filipino, ang una mong dapat gawin ay igalang ang kanyang wika at hayaan mo siyang mangusap sa tanging wikang kanyang ginagamit sa pang-araw-araw. Aking natuklasan na kapag pinuwersa mo ang karaniwang mamamayan na makipagtalastasan sa isang wikang dayuhan na bagama’t naiintindihan niya’y hindi naman siya nasasalita, lalabas siyang mangmang o walang nalalaman. Subalit kapag ibinalik mo sa karaniwang mamamayan ang kanyang sariling wika, kahit pa diputado o pangulo ay handa siyang makipagtalo. Dito sa parehas na larangang ito ng katutubong wika, liyamado pa siya, sapagkat iyong mga opisyal ng gobyerno at teknokrat na nakalimot na sa sariling wika ang siya ngayong lalabas na uutal-utal at tanga. Akin ding natuklasan na walang matayog, mahirap, o abstraktong kaisipan na hindi maaaring ihayag sa sariling wika. Sa katunayan, nang matuklasan kong muli ang sigla ng ating wika, pinagsikapan ko ring hanapin ang likas na musika nito. At hindi ako nabigo. Ako mismo’y namamangha sa mga kahulugang iniaalay ng ating wika sa sinumang may tiyagang maghanap.
Depende sa reglamento ng laro, kung ganon, ang wika ay kagyat na nagpapalakas o nagpapahina. Kung paano sa telebisyon, ganoon din sa iba pang larangan ng lipunan.
Kapag ang lengguwahe ng ating mga batas at ng paglilitis ay wikang dayuhan, ang gumagamit ng wikang katutubo’y dehado kaagad. Ang kanyang minimithing katarungan ay nakasalalay sa kapritso ng pagsasalin. Isang dating estudyante ko ang kasalukuyang nagsasagawa ng isang pag-aaral tungkol sa sitwasyon ng mga Filipino sa Japan at Amerika na kailangang humarap sa korte. Nais niyang makita kung paanong nasasagasaan ang katarungan dahil sa pagsasalin ng mga court-appointed interpreter. Ang sabi ko sa kaniya ay hindi na niya kailangan pang lumayo sapagkat maski dito sa Pilipinas ay araw-araw nagaganap ang katawa-tawang sitwasyon ng pagsasalin ng mga testimonya ng mga saksi mula sa wikang Filipino patungo sa Ingles. Mga dayuhan sa sariling bansa!
Kung sabagay, bakit natin ipagtataka ito gayong mismong mga pangulo ng ating bansa’y sa wikang dayuhan nag-uulat sa bayan tuwing pagbukas ng Kongreso. Para na rin nilang sinasabing ang karaniwang mamamayan ay hindi kasali sa bayan. Ito’y pagpapakita lamang na ang sadyang kinakausap ng pangulo at ng matataas na opisyal ng bayan ay yaong iilan lamang na may kakayahang humubog sa kinabukasan ng bayan.
Kapag ang wikang katutubo ay nagagamit lamang kaugnay ng maliliit na bagay na pinag-uusapan, at ang wikang dayuhan ang nakakasanayang gamitin upang ipahayag ang mas mataas na uri ng talastasan – ang wikang katutubo ay nabubusabos habang ang dayuhang wika’y namumukod. Sa kalaunan, ang karamihan ay mag-iisip na nasa wika natin ang depekto, wala sa anupamang patakarang unang ipinairal.
Kapag ang mga iginagalang at mga sikat na intelektuwal ay naririnig at nababasa lamang sa wikang dayuhan at walang ingklinasyon na gumamit ng sariling wika, umaangat sa paningin ang wikang dayuhan, habang bumababa sa estimasyon ang sariling wika. Kung walang magpupunyaging isalin sa katutubong wika ang mahahalagang literatura at produktong intelektuwal ng mga banyagang kultura, iisipin ng marami na may likas na kakapusan ang ating sariling wika, at walang ibang lunas kundi pagsikapang pag-aralan ang wikang dayuhan.
Walang wikang umuunlad kung hindi ito nababasa’t naisusulat. Walang wikang umuunlad kung ito’y hindi sinasanay na maglulan ng mga kaisipang bago sa ibang mga kultura. Kailangang makipag-usap ang ating katutubong wika sa mga wika ng ibang bansa, sa halip na isantabi ito sa muling pag-aakalang hindi na ito angkop sa nagbabagong panahon.
Halos lahat ng mga bansang nakapagpundar sa sariling pambansang wika, isang wikang ginagamit sa negosyo, politika, pagtuturo, batas at gobyerno, kultura, at pang-araw-araw na komunikasyon, ay ang mga bansang nagpatupad ng isang mahigpit na patakarang pangwika sa simula pa lamang ng kanilang pagsasarili bilang isang bansa. Lahat sila’y gumamit ng poder ng estado upang mabigyan ng sapat na pagkakataon at puwang ang napiling pambansang wika na maging bahagi ng karanasan ng bawat mamamayan. Dahil dito, mas may kahandaan silang tumanggap sa hamon ng mga pandaigdigang wika at lagumin ang mga ito sa loob ng kanilang mga sariling wika. Nakakayanan nilang pagsilbihan sila ng mga dayuhang wika, sa halip na sila’y maging alipin ng mga ito.
Subali’t ang isang lipunan na sa simula pa lamang ng kasaysayan nito bilang isang nagsasariling bansa ay nagpatangay na sa dinamismo ng isang pandaigdigang kultura at kabihasnan, ay mahihirapan nang gumamit ng awtoritaryong pamamaraan para magpataw ng isang programang pangwika na hayagang sasalungat sa lohika ng modernisasyon at globalisasyong nakabatay sa Ingles. Mahigpit itong tututulan sa ngalan ng demokrasya’t katarungan. Sa kabilang banda naman, ang isang bilingguwal na patakaran ay nauuwi sa konsuwelo de bobo lamang – kung walang utak na manggagaling mula sa hanay ng mga guro, intelektuwal at mga taong mass media.
Ito ang aking konklusyon: huli na para mangarap tayo ng isang pambansang pamunuang magtatampok sa katutubong wika bilang sagisag ng pagsasarili, at handang itumba ang kaharian ng wikang Ingles sa ating lipunan. Subalit hindi pa huli upang gumising tayo’t magkusa – sa bawat maliit na larangang ating kinikilusan – na ipalutang sa himpapawid ang himig ng ating pambansang wika, nang walang pag-aatubili, pag-aalinlangan o pangingimi. Sa madaling salita, kung gusto nating lumaya ang ating wika, gamitin natin itong sandata – ngayon at sa bawat okasyon.
(Pinagkunan: DALUYAN, Tomo VII: Bilang 1-2 1996)
Sunday, September 22, 2019
Entrance Test: Polytechnic University of the Philippines College Entrance Test (PUPCET 2020)
Entrance Test
Entrance Test
Entrance Test
The Polytechnic University of the Philippines (PUP) is a government educational institution governed by Republic Act Number 8292 known as the Higher Education Modernization Act of 1997, and its Implementing Rules and Regulations contained in the Commission on Higher Education Memorandum Circular No. 4, series 1997. PUP is one of the country's highly competent educational institutions. The PUP Community is composed of the Board of Regents, University Officials, Administrative and Academic Personnel, Students, various Organizations, and the Alumni.
Entrance Test: PUP College Entrance Test (PUPCET 2020)
Online application for the PUP College Entrance Test (PUPCET) for the First Semester, Academic Year 2020-2021 will start on September 11, 2019.
College Entrance Test (PUPCET)
Online application for the PUP College Entrance Test #PUPCET2020 for the First Semester, Academic Year 2020-2021.
IMPORTANT: Before you register online, please make sure that you have the following files on your device or USB drive (each file size must not be more than 300 kilobytes KB):
Applicant's photo (JPEG file, read photo guidelines)
Grades in English, Math, Science and General Weighted Average (GWA) in Grades 10 and 11
Scanned Grade 10 Report Card (JPEG file)
Scanned Grade 11 Report Card (JPEG file)
On the day of the Test: All examinees are not allowed to bring cellphone, calculator, ipad and other related gadgets to the test venue. They must only bring with them the following:
Test Permit printed in color.
Two (2) pcs. lead pencil with eraser/sharpener
High School ID currently issued by your school official
Online Application Claiming of Test Permit Test Schedule
Sta. Mesa, Manila September 11 to October 12, 2019 September 18 to October 18, 2019 October 19, 2019
Who are qualified to take the PUP College Entrance Test (PUPCET)?
Qualified to apply are:
A Grade 12 student expected to graduate at the end of AY 2019-2020; and those who graduated from K-12 pilot schools and have not enrolled in any technical/diploma/degree programs after graduation with a GWA of not lower than 82%
Passer of PEPT/ALS or NFEA & E Program following DepEd regulations and therefore certified eligible for admission to college/tertiary level
Where to apply?
All PUPCET applicants must apply online using PUP iApply (read step-by-step procedure)
An applicant is allowed to apply and take the PUPCET in only one (1) PUP Branch/Campus, and only once this academic year
Multiple application will make the applicant’s PUPCET result null and void
PUPCET application is non-transferrable
When to Claim ePermit?
Please allow five (5) working days after online application before claiming your ePermit.
Requirements for Admission
Please prepare the following documents prior to your admission to PUP:
PUPCET 2020 ePermit (downloadable from the PUP Website)
Grade 10 and 11 Certified True Copy of Grades/Original Senior High School Card (F138) with school dry seal
Notarized certification of non-enrolment for senior high school graduates who have not enrolled in any technical/diploma/degree program immediately after graduation
Certificate of Completion for Senior High School
Original PSA Birth Certificate
Certification of Good Moral issued by the SHS Principal/or Guidance Counselor with school dry seal.
Duly authenticated copy of the PEPT/ALS A&E Test Certificate of Rating, certified by the DepEd-NETRC-BALS
School ID (for currently enrolled students) or any valid ID with picture (for previous SHS graduates)
More Information
For PUPCET applicants: After a successful online application, allow five (5) working days before you claim your electronic Test Permit (ePermit)
PUP iApply performs better on Google Chrome 20 (or higher), Mozilla Firefox 20 (or higher), or Microsoft Edge
A FRIENDLY REMINDER: Before applying online, make sure that you already have your 2 x 2 inch colored photo with name tag saved as JPEG (.jpg or .jpeg and filesize is not more than 300 kilobytes) in your computer or USB device.
Entrance Test
Entrance Test
The Polytechnic University of the Philippines (PUP) is a government educational institution governed by Republic Act Number 8292 known as the Higher Education Modernization Act of 1997, and its Implementing Rules and Regulations contained in the Commission on Higher Education Memorandum Circular No. 4, series 1997. PUP is one of the country's highly competent educational institutions. The PUP Community is composed of the Board of Regents, University Officials, Administrative and Academic Personnel, Students, various Organizations, and the Alumni.
Entrance Test: PUP College Entrance Test (PUPCET 2020)
Online application for the PUP College Entrance Test (PUPCET) for the First Semester, Academic Year 2020-2021 will start on September 11, 2019.
College Entrance Test (PUPCET)
Online application for the PUP College Entrance Test #PUPCET2020 for the First Semester, Academic Year 2020-2021.
IMPORTANT: Before you register online, please make sure that you have the following files on your device or USB drive (each file size must not be more than 300 kilobytes KB):
Applicant's photo (JPEG file, read photo guidelines)
Grades in English, Math, Science and General Weighted Average (GWA) in Grades 10 and 11
Scanned Grade 10 Report Card (JPEG file)
Scanned Grade 11 Report Card (JPEG file)
On the day of the Test: All examinees are not allowed to bring cellphone, calculator, ipad and other related gadgets to the test venue. They must only bring with them the following:
Test Permit printed in color.
Two (2) pcs. lead pencil with eraser/sharpener
High School ID currently issued by your school official
Online Application Claiming of Test Permit Test Schedule
Sta. Mesa, Manila September 11 to October 12, 2019 September 18 to October 18, 2019 October 19, 2019
Who are qualified to take the PUP College Entrance Test (PUPCET)?
Qualified to apply are:
A Grade 12 student expected to graduate at the end of AY 2019-2020; and those who graduated from K-12 pilot schools and have not enrolled in any technical/diploma/degree programs after graduation with a GWA of not lower than 82%
Passer of PEPT/ALS or NFEA & E Program following DepEd regulations and therefore certified eligible for admission to college/tertiary level
Where to apply?
All PUPCET applicants must apply online using PUP iApply (read step-by-step procedure)
An applicant is allowed to apply and take the PUPCET in only one (1) PUP Branch/Campus, and only once this academic year
Multiple application will make the applicant’s PUPCET result null and void
PUPCET application is non-transferrable
When to Claim ePermit?
Please allow five (5) working days after online application before claiming your ePermit.
Requirements for Admission
Please prepare the following documents prior to your admission to PUP:
PUPCET 2020 ePermit (downloadable from the PUP Website)
Grade 10 and 11 Certified True Copy of Grades/Original Senior High School Card (F138) with school dry seal
Notarized certification of non-enrolment for senior high school graduates who have not enrolled in any technical/diploma/degree program immediately after graduation
Certificate of Completion for Senior High School
Original PSA Birth Certificate
Certification of Good Moral issued by the SHS Principal/or Guidance Counselor with school dry seal.
Duly authenticated copy of the PEPT/ALS A&E Test Certificate of Rating, certified by the DepEd-NETRC-BALS
School ID (for currently enrolled students) or any valid ID with picture (for previous SHS graduates)
More Information
For PUPCET applicants: After a successful online application, allow five (5) working days before you claim your electronic Test Permit (ePermit)
PUP iApply performs better on Google Chrome 20 (or higher), Mozilla Firefox 20 (or higher), or Microsoft Edge
A FRIENDLY REMINDER: Before applying online, make sure that you already have your 2 x 2 inch colored photo with name tag saved as JPEG (.jpg or .jpeg and filesize is not more than 300 kilobytes) in your computer or USB device.
Wednesday, September 18, 2019
UP Diksiyonaryong Filipino
Isang pagsaludo sa Pambansang Alagad ng Sining sa Panitikan Virgilio S. Almario sa pagbabahagi ng UP Diksiyonaryong Filipino online. Ito ay isang hakbang upang patuloy na mapalaganap ang wikang Pambansa.
Mabuhay po kayo!
-a
pnl |[ Esp ]
: pambuo ng pangngalan at pang-uri na may kasariang pambabae, hal niña, maestra Cf -O
A, a
png
1: unang titik sa alpabetong Filipino at tinatawag na ey
2: unang titik sa abakadang Tagalog at tinatawag na a
3: una sa isang serye o kaayusan
4: grado o markang akademiko na nangangahulugang pinakamahusay o namumukod
5: pasulát o palimbag na representasyon ng A o a
6: tipo, tulad ng sa printer, upang magawâ ang titik A o a
7: Psl tipo ng dugo ng tao
8: Mus ikaanim na tono sa eskalang C major o unang tono sa kaugnay na eskalang A minor ; o ang ikaanim na tono sa eskalang C major, kilalá bílang la
9: sukat ng sapatos, higit na maliit sa B
10: cup size ng bra, higit na maliit sa B ngunit higit na malakí sa AA.
A!
pdd
: bulalas ng alinlangan o paghinto sa sasabihin.
Å (ey)
symbol |Pis |[ Ing ]
: angstrom.
a·à
png
: salitâng batà na nangangahulugang dumi, tae, o anumang maruming bagay Cf OÒ — pnd mag-a·à, u·ma·à.
a·áb
png |Kar
: hugpóng o paghuhugpóng ng dalawang pútol o piraso ng kahoy sa pamamagitan ng bútas at mitsa na kahugis ng buntót ng kalapati : HÁKHAK Cf HUKÁD, KÚTAB, PÚNIT, ÚKIT, ÚTAB — pnd a·á·bin, mag-a·áb.
a·á·da
pnb |[ Ilk ]
: nariyán.
a·ád·to
pnb |[ War ]
: naroón.
a·a·gáw
png |Bot
: alagáw.
a·ák
png |[ Kap Pan ]
: lámat.
a·ák
pnd |a·a·kín, mag-a·ák, u·ma·ák |[ ST ]
: hatiin ang maliit na buntot.
a·ám
png |[ Chi ]
: varyant ng am.
a·án·hi
pnb |[ War ]
: naritó.
a·án·hon
pnb |[ War ]
: paáno.
á·ap
png |[ ST ]
: malakíhang pagbilí sa ani ng taníman o bukid — pnd a·á·pin, mag-á·ap, u·má·ap.
a·a·pú·yan
png |[ Ifu ]
: huni ng ído mula sa kaliwa, senyas ng katamtamang tagumpay sa isang larangan.
Aaron (éy·ron, a·á·ron)
png |[ Ing Heb ]
: sa Bibliya, nakatatandang kapatid ni Moses at tagapagtatag ng sinaunang kaparian ng mga Jew.
a·á·to-á·to
png
: biro-birong pagsubok sa isang gawain Cf ÁTO
AB (ey·bi)
png |Psl |[ Ing ]
: tipo ng dugo ng tao.
AB (ey·bi)
daglat |[ Ing ]
1: Ntk able-bodied seaman
2: Bachelor of Arts o Batsilyer sa Arte : BA
a·bá
png |Zoo |[ Bik Hil Seb War ]
: pitsó.
A·bá!
pdd |[ Bik Hil Kap Seb Tag ]
: katagang nagpapahayag ng matinding damdamin, hal pagkagulat, pagtataká, paghanga : ABADÁW!
a·bâ
pnd |a·ba·ín, mang-a·bâ
: ituring na mababà at hamak ang kapuwa o sarili.
a·bâ
pnr
: dukhâ.
a·ba·á·na
pnb |[ Bik ]
: sa katunayan ; talagá ngâ.
a·bá·aw
png |Zoo |[ Ifu ]
: pangkat ng mga ibon.
áb-ab
pnd |ab-á·bin, i·áb-ab, mag-áb-ab |[ Seb ]
: nguyain.
áb-ab
png |Bio |[ Seb ]
: ámag1
á·bab
png |[ Mrw ]
: kabkáb1
a·bá·ba
png |[ Ilk ]
: iklî2
a·ba·ba·ti·yá·wan
pnr |[ Kap aba+batiyo+wan ]
: kíta.
a·bá·baw
png |[ Ilk ]
: bábaw2-3
a·báb·baw
png |[ Iba ]
: bábaw2-3
áb-a·bî-ik
png |[ Igo ]
: kaluluwá1
abaciscus (ab·a·sís·kus)
png |[ Ing ]
: maliit na abakus.
a·bád
png |[ Esp ]
: superyor ng monasteryo o kumbento, a·ba·dé·sa kung babae : ÁBBESS, ÁBBOT, PRELATE2
á·bad
png |Med |[ Kap ]
: padugô.
a·bá·da
png |Zoo |[ Ilk ]
: dúgong.
A·ba·dáw!
pdd |[ War ]
: Abá! var Abudáw!
Abaddon (a·ba·dón)
png |Mit |[ Ing ]
: impiyérno.
A·ba·dé·ha
png |Lit |[ Seb ]
: pangunahing tauhan sa bersiyon ng kuwento ni Mariang Alimango ng mga Sebwano.
a·ba·dí·ya
png |[ Esp abadía ]
1: monasteryong nása pamamahala ng abad o kumbentong nása pamamahala ng abadesa
2: gusaling katabi ng simbahan na tirahan ng mga monghe o madre : ABBEY Cf BÁHAY-PARÌ, ERMÍTA, KUMBÉNTO2, MONASTÉRYO
a·bad·yá·to
png |[ Esp abadiato ]
: pagiging abád.
a·bá·fiw
png |Mus |[ Bon ]
: kubing na yarì sa tanso : AWEDÉNG, KÓDING var afiw
á·bag
png |[ Seb ]
: túlong1-2
a·ba·gá
pnd |a·ba·ga·hín, ma·a·ba·gá, ma·ka·a·ba·gá |[ Seb ]
: balikatin.
a·bá·ga
png |Ana |[ Akl Seb ]
: balíkat1
a·bá·gat
png |Mtr
1: [Kap] hángin
2: [Mag] hánging kanluran
3: [Pan] malakas na hángin.
a·bag·bág
pnr |[ Pan ]
: lanság.
a·bág·han
png |Mat |[ Hil ]
: súkat ng habà mulang dulo ng daliri hanggang kalahating balikat ; katumbas ng 1 m.
A·bá Gi·no·óng Ma·rí·a
png
: sa simbahang Katolika, dasal batay sa batì ng arkanghel na si Gabriel kay Birheng Maria.
á·bak
png |[ Kap ]
: umága.
a·ba·ká
png |[ Akl Tag ]
1: Bot haláman (Musa textilis ) na kauri ng saging : IBÍLAW, LABÁYO, LÁIN5, PAGÚWA
2: putîng himaymay mula sa naturang haláman na ginagawâng lubid, tela, basket, at katulad : IBÍLAW, LABÁYO, LÁIN5, PAGÚWA Cf LÁNOT5
A·ba·ká
png |Ant Lgw
1: isa sa mga pangkating etniko ng mga Ilongot
2: isa sa mga wika ng mga Ilongot.
a·bák-a·bák
png |[ Hil ]
: patúloy at sunód-sunód na paglaglag ng bungangkahoy o pagdatíng ng sulat.
a·ba·ká·da
png
1: Lgw romanisadong paraan ng pagsulat ng mga Tagalog at gumagamit ng dalawampung titik Cf ALPABÉTO, BAYBÁYIN
2: batayang katotohanan at prinsipyo ng isang paksa : ABC2 — pnr i·ná·ba·ká·da. — pnd á·ba·ka·dá·hin, i·á·ba·ká·da, mag-á·ba·ká·da
á·ba·ka·hán
png |[ abaká+han ]
1: plantasyon o taníman ng abaká : KÁABAKHÁN
2: tindáhan ng abaká.
A·bák·non
png |Ant
: pangkating etniko na matatagpuan sa isla ng Capul na nása dulong hilaga ng lalawigan ng Samar. Cf INABÁKNON
á·ba·kó
png |Mat |[ Esp ábaco ]
: ábakús1
á·ba·kús
png |[ Ing abacus ]
1: Mat kasangkapang ginagamit sa pagkukuwenta, binubuo ng mga bilóg na piraso ng kahoy na nakatuhog sa alambreng nakalagay sa parihabâng balangkas : ÁBAKÓ
2: Ark isang tipak ng bato na nagsisilbing pinakamataas na salig sa capital ng haligi.
á·bal
png |[ Kap ]
: téla.
á·bal
pnr |[ Mrw ]
: úna
a·ba·lá
pnr |[ Kap Tag ]
1: kasalukuyang may ginágawâ : ALIGAGÂ, BUSY, ENGAGED2, LINGÁ, MASAKÒ, OKUPÁDO4, SIBÓT2
2: buhós na buhós ang pag-iisip sa isang gawain : BUSY, ENGAGED2
a·bá·la
png |[ Kap Pan ST ]
: pansamantalang paghinto : ÁBAL-ÁBAL, ANTÁLA3, HOLD-UP1, INTERUPSIYÓN1, MOLÉSTIYÁ1, RETRÁSO Cf GAMBÁLA — pnd a·ba·lá·hin, mag·pa·a·bá·la, ma·ka·a·bá·la, mang-a·bá·la.
a·ba·lá·bal
png
: maliliit na piraso ng dalá-daláhan : ABÚBOT2, KARGÁDA3 Cf ABÁSTO
á·bal-á·bal
png |[ ST ]
: abála.
a·bá·la·yán
png |[ Ilk Pan ]
: baláe2
a·bá·lo
png |[ Esp avalorar Seb ]
: patong na singil sa tunay na halaga para sa buwís o multa Cf PÁTAW
a·bá·lo·án
png |[ Pan ]
: palagáy1
abalone (a·ba·ló·ni)
png |Zoo |[ Ing ]
: susô (genus Haliotis ) na malaki ang kabibeng may nákar at karaniwang matatagpuan sa California : ABULÓN
abalone mushroom (a·ba·ló·ni más·rum)
png |Bot |[ Ing ]
: uri ng kabute (Pleuratus ostreatus ) na nakakain.
a·ba·lór·yo
png |[ Esp abalorio ]
1: maliit at bilóg na kristal, bató, at katulad na may bútas sa gitna, karaniwang tinutuhog upang gawing palamuti, galáng, o kuwintas : BATÉK, BEAD, BÚTIL4, LUSÓK
2: Zoo malkóha.
A·bá mo nga·ní!
pdd |[ ST ]
: Ay, kawawa ka naman!
á·bamp
png |Ele |[ Ing ]
: abampere.
abampere (á·bam·pír)
png |Ele |[ Ing ]
: sentimetro-gramo-segundong yunit ng elektromagnetikong koryente ; katumbas ng sampung ampere : ÁBAMP
á·ban
png |[ Ifu ]
: kumot na ginagamit sa pagdadalá ng sanggol o batà, 150-200 sm ang habà at 50-60 sm ang lapad.
á·ban
pnd |a·bá·nin, mag-á·ban, u·má·ban |[ Hil ]
: huminto sa paghábi pagsapit sa karaniwang habà at lápad ng patadyong o katulad nitó.
a·ban·de·rá·do
png |[ Esp ]
: tagadalá ng bandera, a·ban·de·rá·da kung babae Cf FLAGMAN
a·bán·don
pnd |[ Ing ]
: abandoná.
a·ban·do·ná
pnd |a·ban·do·na·hín, mag-a·ban·do·ná |[ Esp ]
: pabayàan1 ; íwan : ABÁNDON — pnr a·ban·do·ná·da a·ban·do·ná·do kung laláki.
a·báng
png
1: [Ilk Kap ST] tao na naghihintay Cf BÁKAY1, BANTÁY
2: [Ilk Kap ST] bagay na ginagamit panghintay — pnd a·ba·ngán, i·pag-a·báng, mag-a·báng
3: [Akl] hárang1-2
á·bang
png |[ Ilk Pan Seb War ]
: úpa — pnd a·bá·ngan, mag-á·bang.
á·bang-á·bang
png
1: Med singaw sa balát na tíla mga butlíg
2: Bot palumpong (Leea manillensis ) na may bunga na maasim at nakakain.
á·bá·ngan
png |[ abáng+an ]
: hintáyan.
a·bang·lës
pnr |[ Pan ]
: panís1
a·ba·níd
pnr |[ Seb ]
: sunód-sunód.
a·ba·ní·ko
png |[ Esp abanico ]
1: natitiklop na pamaypay na maaaring yarì sa papel, tela, balahibo, at katulad : YÁBYAB1 — pnd a·ba·ni·kú·han, mag-a·ba·ní·ko
2: Zoo uri ng kabibe o almeha (Amusium pleurorectus ) na hindi kalakihan at manipis ang talukab
3: Bot yerba (Belamcanda chinensis ) na makapal ang ugat at makintab na itim ang tíla kapsulang bunga : CHINESE BLACKBERRY LILY
a·bá·no
png |[ Esp haváno ]
: tabáko3
a·ban·sá·do
pnr |[ Esp avanzado ]
1: nauuna o nangunguna
2: bantóg.
a·bán·se
png |[ Esp avance ]
1: súlong1
2: asénso — pnd i·a·bán·se, u·ma·bán·se.
a·bán·te
png |[ Esp avante ]
1: paglakad ng tao o hayop ; pag-andar ng sasakyan : ARYÁ4
2: súlong1
3: pagiging lamáng Cf ÚNA
4: salákay — pnd mag-a·bán·te, u·ma·bán·te.
a·ban·té·ro
png |[ Esp ]
: tawag sa minero sa Bundok Diwalwal, Davao.
a·bán·to
png |[ Mrw ]
: panaúhin.
a·bár
pnd |a·ba·rín, u·ma·bár |[ ST ]
: tumugon o sumagot.
á·bar
pnd |a·bá·rin, ma·á·bar, u·má·bar |[ ST ]
: tapusin ang gawain.
a·ba·ráy
png |[ Pan ]
: sakbát ; salakbát.
a·ba·rís·ya
png |[ Esp avaricia ]
: yamò1
a·ba·ris·yó·sa
pnr |[ Esp avariciosa ]
: sakim sa yaman, a·ba·ris·yó·so kung laláki.
a·bar·ká
png |[ Esp abarcar ]
: pagsakop, pag-ari, o pag-angkin ng lahat — pnd a·bar·ka·hín, i·a·bar·ká, mag-a·bar·ká.
a·bá·ro
pnr |[ Esp ]
: ímot, a·bá·ra kung babae.
mula sa https://diksiyonaryo.ph/list/A
Mabuhay po kayo!
-a
pnl |[ Esp ]
: pambuo ng pangngalan at pang-uri na may kasariang pambabae, hal niña, maestra Cf -O
A, a
png
1: unang titik sa alpabetong Filipino at tinatawag na ey
2: unang titik sa abakadang Tagalog at tinatawag na a
3: una sa isang serye o kaayusan
4: grado o markang akademiko na nangangahulugang pinakamahusay o namumukod
5: pasulát o palimbag na representasyon ng A o a
6: tipo, tulad ng sa printer, upang magawâ ang titik A o a
7: Psl tipo ng dugo ng tao
8: Mus ikaanim na tono sa eskalang C major o unang tono sa kaugnay na eskalang A minor ; o ang ikaanim na tono sa eskalang C major, kilalá bílang la
9: sukat ng sapatos, higit na maliit sa B
10: cup size ng bra, higit na maliit sa B ngunit higit na malakí sa AA.
A!
pdd
: bulalas ng alinlangan o paghinto sa sasabihin.
Å (ey)
symbol |Pis |[ Ing ]
: angstrom.
a·à
png
: salitâng batà na nangangahulugang dumi, tae, o anumang maruming bagay Cf OÒ — pnd mag-a·à, u·ma·à.
a·áb
png |Kar
: hugpóng o paghuhugpóng ng dalawang pútol o piraso ng kahoy sa pamamagitan ng bútas at mitsa na kahugis ng buntót ng kalapati : HÁKHAK Cf HUKÁD, KÚTAB, PÚNIT, ÚKIT, ÚTAB — pnd a·á·bin, mag-a·áb.
a·á·da
pnb |[ Ilk ]
: nariyán.
a·ád·to
pnb |[ War ]
: naroón.
a·a·gáw
png |Bot
: alagáw.
a·ák
png |[ Kap Pan ]
: lámat.
a·ák
pnd |a·a·kín, mag-a·ák, u·ma·ák |[ ST ]
: hatiin ang maliit na buntot.
a·ám
png |[ Chi ]
: varyant ng am.
a·án·hi
pnb |[ War ]
: naritó.
a·án·hon
pnb |[ War ]
: paáno.
á·ap
png |[ ST ]
: malakíhang pagbilí sa ani ng taníman o bukid — pnd a·á·pin, mag-á·ap, u·má·ap.
a·a·pú·yan
png |[ Ifu ]
: huni ng ído mula sa kaliwa, senyas ng katamtamang tagumpay sa isang larangan.
Aaron (éy·ron, a·á·ron)
png |[ Ing Heb ]
: sa Bibliya, nakatatandang kapatid ni Moses at tagapagtatag ng sinaunang kaparian ng mga Jew.
a·á·to-á·to
png
: biro-birong pagsubok sa isang gawain Cf ÁTO
AB (ey·bi)
png |Psl |[ Ing ]
: tipo ng dugo ng tao.
AB (ey·bi)
daglat |[ Ing ]
1: Ntk able-bodied seaman
2: Bachelor of Arts o Batsilyer sa Arte : BA
a·bá
png |Zoo |[ Bik Hil Seb War ]
: pitsó.
A·bá!
pdd |[ Bik Hil Kap Seb Tag ]
: katagang nagpapahayag ng matinding damdamin, hal pagkagulat, pagtataká, paghanga : ABADÁW!
a·bâ
pnd |a·ba·ín, mang-a·bâ
: ituring na mababà at hamak ang kapuwa o sarili.
a·bâ
pnr
: dukhâ.
a·ba·á·na
pnb |[ Bik ]
: sa katunayan ; talagá ngâ.
a·bá·aw
png |Zoo |[ Ifu ]
: pangkat ng mga ibon.
áb-ab
pnd |ab-á·bin, i·áb-ab, mag-áb-ab |[ Seb ]
: nguyain.
áb-ab
png |Bio |[ Seb ]
: ámag1
á·bab
png |[ Mrw ]
: kabkáb1
a·bá·ba
png |[ Ilk ]
: iklî2
a·ba·ba·ti·yá·wan
pnr |[ Kap aba+batiyo+wan ]
: kíta.
a·bá·baw
png |[ Ilk ]
: bábaw2-3
a·báb·baw
png |[ Iba ]
: bábaw2-3
áb-a·bî-ik
png |[ Igo ]
: kaluluwá1
abaciscus (ab·a·sís·kus)
png |[ Ing ]
: maliit na abakus.
a·bád
png |[ Esp ]
: superyor ng monasteryo o kumbento, a·ba·dé·sa kung babae : ÁBBESS, ÁBBOT, PRELATE2
á·bad
png |Med |[ Kap ]
: padugô.
a·bá·da
png |Zoo |[ Ilk ]
: dúgong.
A·ba·dáw!
pdd |[ War ]
: Abá! var Abudáw!
Abaddon (a·ba·dón)
png |Mit |[ Ing ]
: impiyérno.
A·ba·dé·ha
png |Lit |[ Seb ]
: pangunahing tauhan sa bersiyon ng kuwento ni Mariang Alimango ng mga Sebwano.
a·ba·dí·ya
png |[ Esp abadía ]
1: monasteryong nása pamamahala ng abad o kumbentong nása pamamahala ng abadesa
2: gusaling katabi ng simbahan na tirahan ng mga monghe o madre : ABBEY Cf BÁHAY-PARÌ, ERMÍTA, KUMBÉNTO2, MONASTÉRYO
a·bad·yá·to
png |[ Esp abadiato ]
: pagiging abád.
a·bá·fiw
png |Mus |[ Bon ]
: kubing na yarì sa tanso : AWEDÉNG, KÓDING var afiw
á·bag
png |[ Seb ]
: túlong1-2
a·ba·gá
pnd |a·ba·ga·hín, ma·a·ba·gá, ma·ka·a·ba·gá |[ Seb ]
: balikatin.
a·bá·ga
png |Ana |[ Akl Seb ]
: balíkat1
a·bá·gat
png |Mtr
1: [Kap] hángin
2: [Mag] hánging kanluran
3: [Pan] malakas na hángin.
a·bag·bág
pnr |[ Pan ]
: lanság.
a·bág·han
png |Mat |[ Hil ]
: súkat ng habà mulang dulo ng daliri hanggang kalahating balikat ; katumbas ng 1 m.
A·bá Gi·no·óng Ma·rí·a
png
: sa simbahang Katolika, dasal batay sa batì ng arkanghel na si Gabriel kay Birheng Maria.
á·bak
png |[ Kap ]
: umága.
a·ba·ká
png |[ Akl Tag ]
1: Bot haláman (Musa textilis ) na kauri ng saging : IBÍLAW, LABÁYO, LÁIN5, PAGÚWA
2: putîng himaymay mula sa naturang haláman na ginagawâng lubid, tela, basket, at katulad : IBÍLAW, LABÁYO, LÁIN5, PAGÚWA Cf LÁNOT5
A·ba·ká
png |Ant Lgw
1: isa sa mga pangkating etniko ng mga Ilongot
2: isa sa mga wika ng mga Ilongot.
a·bák-a·bák
png |[ Hil ]
: patúloy at sunód-sunód na paglaglag ng bungangkahoy o pagdatíng ng sulat.
a·ba·ká·da
png
1: Lgw romanisadong paraan ng pagsulat ng mga Tagalog at gumagamit ng dalawampung titik Cf ALPABÉTO, BAYBÁYIN
2: batayang katotohanan at prinsipyo ng isang paksa : ABC2 — pnr i·ná·ba·ká·da. — pnd á·ba·ka·dá·hin, i·á·ba·ká·da, mag-á·ba·ká·da
á·ba·ka·hán
png |[ abaká+han ]
1: plantasyon o taníman ng abaká : KÁABAKHÁN
2: tindáhan ng abaká.
A·bák·non
png |Ant
: pangkating etniko na matatagpuan sa isla ng Capul na nása dulong hilaga ng lalawigan ng Samar. Cf INABÁKNON
á·ba·kó
png |Mat |[ Esp ábaco ]
: ábakús1
á·ba·kús
png |[ Ing abacus ]
1: Mat kasangkapang ginagamit sa pagkukuwenta, binubuo ng mga bilóg na piraso ng kahoy na nakatuhog sa alambreng nakalagay sa parihabâng balangkas : ÁBAKÓ
2: Ark isang tipak ng bato na nagsisilbing pinakamataas na salig sa capital ng haligi.
á·bal
png |[ Kap ]
: téla.
á·bal
pnr |[ Mrw ]
: úna
a·ba·lá
pnr |[ Kap Tag ]
1: kasalukuyang may ginágawâ : ALIGAGÂ, BUSY, ENGAGED2, LINGÁ, MASAKÒ, OKUPÁDO4, SIBÓT2
2: buhós na buhós ang pag-iisip sa isang gawain : BUSY, ENGAGED2
a·bá·la
png |[ Kap Pan ST ]
: pansamantalang paghinto : ÁBAL-ÁBAL, ANTÁLA3, HOLD-UP1, INTERUPSIYÓN1, MOLÉSTIYÁ1, RETRÁSO Cf GAMBÁLA — pnd a·ba·lá·hin, mag·pa·a·bá·la, ma·ka·a·bá·la, mang-a·bá·la.
a·ba·lá·bal
png
: maliliit na piraso ng dalá-daláhan : ABÚBOT2, KARGÁDA3 Cf ABÁSTO
á·bal-á·bal
png |[ ST ]
: abála.
a·bá·la·yán
png |[ Ilk Pan ]
: baláe2
a·bá·lo
png |[ Esp avalorar Seb ]
: patong na singil sa tunay na halaga para sa buwís o multa Cf PÁTAW
a·bá·lo·án
png |[ Pan ]
: palagáy1
abalone (a·ba·ló·ni)
png |Zoo |[ Ing ]
: susô (genus Haliotis ) na malaki ang kabibeng may nákar at karaniwang matatagpuan sa California : ABULÓN
abalone mushroom (a·ba·ló·ni más·rum)
png |Bot |[ Ing ]
: uri ng kabute (Pleuratus ostreatus ) na nakakain.
a·ba·lór·yo
png |[ Esp abalorio ]
1: maliit at bilóg na kristal, bató, at katulad na may bútas sa gitna, karaniwang tinutuhog upang gawing palamuti, galáng, o kuwintas : BATÉK, BEAD, BÚTIL4, LUSÓK
2: Zoo malkóha.
A·bá mo nga·ní!
pdd |[ ST ]
: Ay, kawawa ka naman!
á·bamp
png |Ele |[ Ing ]
: abampere.
abampere (á·bam·pír)
png |Ele |[ Ing ]
: sentimetro-gramo-segundong yunit ng elektromagnetikong koryente ; katumbas ng sampung ampere : ÁBAMP
á·ban
png |[ Ifu ]
: kumot na ginagamit sa pagdadalá ng sanggol o batà, 150-200 sm ang habà at 50-60 sm ang lapad.
á·ban
pnd |a·bá·nin, mag-á·ban, u·má·ban |[ Hil ]
: huminto sa paghábi pagsapit sa karaniwang habà at lápad ng patadyong o katulad nitó.
a·ban·de·rá·do
png |[ Esp ]
: tagadalá ng bandera, a·ban·de·rá·da kung babae Cf FLAGMAN
a·bán·don
pnd |[ Ing ]
: abandoná.
a·ban·do·ná
pnd |a·ban·do·na·hín, mag-a·ban·do·ná |[ Esp ]
: pabayàan1 ; íwan : ABÁNDON — pnr a·ban·do·ná·da a·ban·do·ná·do kung laláki.
a·báng
png
1: [Ilk Kap ST] tao na naghihintay Cf BÁKAY1, BANTÁY
2: [Ilk Kap ST] bagay na ginagamit panghintay — pnd a·ba·ngán, i·pag-a·báng, mag-a·báng
3: [Akl] hárang1-2
á·bang
png |[ Ilk Pan Seb War ]
: úpa — pnd a·bá·ngan, mag-á·bang.
á·bang-á·bang
png
1: Med singaw sa balát na tíla mga butlíg
2: Bot palumpong (Leea manillensis ) na may bunga na maasim at nakakain.
á·bá·ngan
png |[ abáng+an ]
: hintáyan.
a·bang·lës
pnr |[ Pan ]
: panís1
a·ba·níd
pnr |[ Seb ]
: sunód-sunód.
a·ba·ní·ko
png |[ Esp abanico ]
1: natitiklop na pamaypay na maaaring yarì sa papel, tela, balahibo, at katulad : YÁBYAB1 — pnd a·ba·ni·kú·han, mag-a·ba·ní·ko
2: Zoo uri ng kabibe o almeha (Amusium pleurorectus ) na hindi kalakihan at manipis ang talukab
3: Bot yerba (Belamcanda chinensis ) na makapal ang ugat at makintab na itim ang tíla kapsulang bunga : CHINESE BLACKBERRY LILY
a·bá·no
png |[ Esp haváno ]
: tabáko3
a·ban·sá·do
pnr |[ Esp avanzado ]
1: nauuna o nangunguna
2: bantóg.
a·bán·se
png |[ Esp avance ]
1: súlong1
2: asénso — pnd i·a·bán·se, u·ma·bán·se.
a·bán·te
png |[ Esp avante ]
1: paglakad ng tao o hayop ; pag-andar ng sasakyan : ARYÁ4
2: súlong1
3: pagiging lamáng Cf ÚNA
4: salákay — pnd mag-a·bán·te, u·ma·bán·te.
a·ban·té·ro
png |[ Esp ]
: tawag sa minero sa Bundok Diwalwal, Davao.
a·bán·to
png |[ Mrw ]
: panaúhin.
a·bár
pnd |a·ba·rín, u·ma·bár |[ ST ]
: tumugon o sumagot.
á·bar
pnd |a·bá·rin, ma·á·bar, u·má·bar |[ ST ]
: tapusin ang gawain.
a·ba·ráy
png |[ Pan ]
: sakbát ; salakbát.
a·ba·rís·ya
png |[ Esp avaricia ]
: yamò1
a·ba·ris·yó·sa
pnr |[ Esp avariciosa ]
: sakim sa yaman, a·ba·ris·yó·so kung laláki.
a·bar·ká
png |[ Esp abarcar ]
: pagsakop, pag-ari, o pag-angkin ng lahat — pnd a·bar·ka·hín, i·a·bar·ká, mag-a·bar·ká.
a·bá·ro
pnr |[ Esp ]
: ímot, a·bá·ra kung babae.
mula sa https://diksiyonaryo.ph/list/A
Subscribe to:
Posts (Atom)